Sipas dosjes hetimore përqendrimi i të gjithë tenderëve të blerjeve të oksigjenit të kompresuar dhe oksigjenit të lëngshëm, është bërë në dy kompanitë me pronarë shqiptarë, italianë dhe serbë..
Një hetim i nisur kryesisht në muajin janar 2021 nga struktura e posaçme SPAK, ka zbuluar krijimin e një biznesi monopol që arkëton miliarda lekë nga tregtia e oksigjenit mjekësor në Shqipëri.
Ky monopol thotë SPAK, është përqendruar prej vitit 2018 në dy kompani, gjatë kohës kur ministrinë e Shëndetësisë e drejtonte Ogerta Manastirliu.
Madje dhe pas ikjes së saj si ministre tregtia monopoli ka vijuar në vazhdim, duke mos pasur konkurencë mes kompanive të tjera private.
Nga hetimet paraprake rezulton se minimalisht nga viti 2018 e në vijim, të gjitha procedurat e prokurimit të zhvilluara nga Ministria e Shëndetësisë ose nga institucionet në varësi të kësaj ministrie si Spitalet Rajonale, për blerjen e barnit oksigjen i lëngshëm ose i gaztë, janë fituar nga Shoqëria “Messer Albagaz” dhe “GTS-Gazra Teknike Shqiptare”.
Tenderët publikë ose janë fituar përmes formës së Bashkimit të Operatorëve Ekonomikë “Messer Albagaz” + “GTS-Gazra Teknike Shqiptare” ose janë fituar veç e veç.
Rezulton se së bashku dy kompanitë kanë fituar 64 kontrata publike me një shumë përfitime në lekë prej 2.202.508.957.55 lekë të reja.
Kurse e vetme kompania “GTS-Gazra Teknike Shqiptare” rezulton të ketë përfituar 129 kontrata publike me vlerë prej 2.613.944.618 lekë të reja.
Më tej një kontratë me vlerë 60 milion e 852 mijë lekë të vjetra “GTS”, e ka fituar së bashku me subjektet tregtare “Hera” dhe “Anda”.
Por dy kontrata të tjera me vlerë financiare prej 170 060 550 lekë të rejë “GTS-Gazra Teknike Shqiptare” ka fituar më subjektin tregtar “Dule”, të biznesmenit Gazeli Dule për blerjen e transformatorëve për Drejtorinë OSSH Tiranë.
Ndërsa sipas SPAK, emrat kryesorë që janë personat të cilët hartojnë ofertat ekonomike dhe përgatisin dokumentacionin për të marrë pjesë në procedurat konkurruese të hapura nga Ministria e Shëndetësisë, janë dy punonjësit e kompanisë “GTS”, Ervin Tushe dhe Alban Zoraqi.
Sipas dosjes hetimore përqendrimi i të gjithë tenderëve të blerjeve të oksigjenit të kompresuar dhe oksigjenit të lëngshëm, është bërë në dy kompanitë me pronarë shqiptarë, italianë dhe serbë.
Fituesja e miliardave nga tregtia e Oksigjenit mjekësor është “GTS-Gazra Teknik Shqiptar”, e cila zotërohet nga oligarku shqiptar Besnik Halili i përmendur si “Niku” në përgjimet e mafias e prokurorisë për mafian “Ndragheta” dhe dy italianët ortakë të kompanisë “SOL” Giovvani Annoni dhe Giulio Fumagalli Romario.
Ndërsa mjaft miliarda arkëtohen dhe nga kompania “Messer “Albagaz” e cila është rregjistruar në shtator 2007, ku pranar i së cilës është një shoqëri Serbe, e quajtur “Messer Tehnogaz AD” e përfaqësuar në Shqipëri nga shtetësja Biljana Juzbasa.
Ndërkohë sipas SPAK, administrator i kësaj kompanie është një shtetas Bullgar, i quajtur, Vladimir Vladimirov (Në Foto).
Pavarësisht faktit se administrator i shoqërisë Serbe “Messer “Albagaz” është Bullgari Vladimir Vladimirov, rezulton se për çdo transaksion që tejkalon shumën 10 mijë Euro kërkon miratimin e Menaxherit Teknik, që në këtë rast është Stojan Angjellari ose Shefit të Financës, Migel Zallemi.
Ndërkohë hetimi ka zbuluar se kjo shoqëri rezulton se në vitin 2010 ka nënshkruar një marrëveshje për blerjen e aktivitetit të shoqërisë “Sofigaz” në shumën 3 milion e 500 mijë euro.
“Sofigaz” në korrik 1996 rezulton të jetë e regjistruar me ortakë Adrian Strazimiri, Stojan Angjellari dhe Pirro Gjinari.
Po në vitin 1996, këto shtetas transferojnë 80 për qind të kuotave te shoqëria Italiane “Multigaz Est srl”.
Me ndryshimet e bëra në Qendrën Kombëtare të Biznesit në datën 10 shkurt 2011 rezulton se shoqëria “Sapio Produzione Idrogeno Ossigeno srl” rezulton se është ortak i vetëm i shoqërisë “Multigaz Est srl”.
Aktualisht mësohet se aksioner të kompanisë “Sofigaz” të jetë shoqëria Italiane “Sapio Produzione Idrogeno Ossigeno srl” në kuotën 90 për qind, dhe Ardian Strazimiri në kuotën 10 për qind.
Nga sa më sipër, thuhet në dosjen e SPAK, Stojan Angjellari, është themelues i shoqërisë “Sofigaz” dhe njëherësh Menaxher Teknik i shoqërisë Serbe “Messer Albagaz”.
Për thellimin e hetimeve në datën 20 Maj 2024, SPAK dhe oficerët e Byrosë Kombëtare të Hetimit, kanë kryer një kontroll në ambientet e zyrave të “GTS-Gazra Teknike Shqiptare”, duke sekuestruar dokumente, kompjutera dhe telefonat e 12 personave mes të cilëve biznesmenit Besnik Halili, gruas së tij Luneda Sufali, vëllait të tij Ergys Sufali dhe personave të tjerë si Aldo Muça, Gerti Idrizi, Elona Hoxhafi, Ervin Tushe, Alban Zoraqi, Ardian Strazimiri, Migel Zallëmi, Stojan Angjellari dhe Ela Strazimiri.
Besarti dhe Ervini, dy vëllezër 18 dhe 20 vjeç, vuajnë që në lindje nga hemofilia, një çrregullim gjenetik i trashëguar i gjakut. Sëmundja i detyron që çdo javë të marrin mjekimin me faktorë të koagulimit (mpikjes) të gjakut.
Por dy të rinjtë rrezikojnë të invalidizohen, pasi ky mjekim mungon herë pas here në QSUT. Medikamenti ishte në mungesë edhe në momentin që Citizens i takoi në muajin mars, ndaj ata po përdornin zëvendësues për Faktorin.
“Por kjo nuk i bën punë, nuk është doza që i duhet djemve”, thotë Qerimi, babai i dy djemve, teksa na tregon kutitë e medikamentit zëvendësues që i ka dhënë farmacia.
Qerim Qerimi, babai i dy fëmijëve me hemofili
Hemofilia është një çrregullim i mpiksjes së gjakut, kur ka mungesë të faktorit 8 ose 9. Nëse pacientët me hemofili nuk e marrin faktorin zëvendësues që mungon, ata kanë probleme me gjakderdhjen, krijojnë hematoma e mund të çojë deri në invalidizim.
“Jep pasoja, nuk ndalon hemorragjia dhe ata nisin të invalidizohen. Njëri prej djemve ka nisur”, shton më tej ai.
Në Shqipëri zyrtarisht mjekimi me faktorët 8 dhe 9 ofrohet nga shteti, por pacientët rrëfejnë se herë pas here përballen me mungesa.
Besarti ka nisur të shfaqë probleme tek njëri krah dhe hematoma është përkeqësuar, duke e rrezikuar atë të invalidizohet.
Qerimi mban në dorë ilacin zëvendësues të Faktorit 8
“Fëmijët duhet ta marrin sa herë të kenë nevojë Faktorin, dhe unë duhet ta kem gjendje në shtëpi në rast hemorragjie”, shprehet Qerimi, por ai pranon se disa herë në farmacinë e QSUT-së i thonë se “ka mungesa” dhe nuk ka mundur të marrë dozën e rekomanduar nga mjeku.
Që prej dhënies me koncension të laboratorit të analizave të QSUT-së në vitin 2020, këtyre pacientëve iu është mohuar edhe bërja e analizës inhibitore, një ekzaminim që tregon nëse trupi është ngopur me një medikament dhe duhet përdorur një ilaç tjetër.
“Bashkëpunonim shumë mirë me laboratorin, por më pas u dha me koncesion dhe tani nuk kemi më bashkëpunim”, – thotë Vera Minga, drejtuese e Shoqatës së Pacientëve me Hemofili. Sipas saj, pacientët mund ta bëjnë këtë analizë vetëm në privat dhe kushton shumë.
Laboratorët ofrojnë çmime të ndryshme, që shpesh janë abuzive. Burimet thonë se testi fillon nga 5000 por mund të kushtojë dhe mbi 2000 mij lekë.
Ministria e Shëndetësisë nuk iu përgjigj pyetjes se përse ky ekzaminim nuk ofrohet në QSUT dhe as bëri të ditur nëse kishte ndonjë politikë për të rimbursuar koston e këtij ekzaminimi.
“Që prej fillimit të zbatimit të Kontratës koncesionare, për ofrimin e shërbimit laboratorik, në Qendrën Spitalore Universitare “Nënë Tereza” Tiranë, ofrohen 164 teste laboratorike për pacientët ambulatorë dhe të hospitalizuar, të cilët janë parashikuar në këtë kontratë”, thotë Ministria e Shëndetësisë.
Nga ana tjetër koncesioni i Laboratorit “Laboratory Networks”, konfirmoi për Citizens se testet e inhibitoreve për pacientët hemofilikë, nuk bëjnë pjesë në testet që kryhen aktualisht nga koncensionari.
Por kalvari për dy të rinjtë ka vijuar edhe në dyert e spitalit. Gjatë mjekimit Besarti është infektuar me Hepatit C dhe Faktori nuk është i vetmi mjekim që i mungon atij.
“Unë kam mungesë për trajtimin e hepatitit. Kam marrë rekomandime për mjekimin e hepatitit dhe nuk kam marrë asnjë përgjigje”, tregon i revoltuar Qerimi, duke sqaruar se ka shkuar në Ministri të Shëndetësisë për këtë rast.
“Kemi nevojë për kurën për hepatitin, kanë nisur shqetësimet e hepatit. Fëmija është shumë i ndjeshëm”, shton më tej babai i të rinjve.
Qerimi rrëfen se iu desh të braktiste profesionin si mësues për t’u qëndruar pranë djemve për shkak të nevojave të shumta shëndetësore që shfaqën.
“Në fillim kemi zbuluar të voglin, në moshën 2 vjeçare që kishte hemofili dhe pastaj të madhin kur ishte 4 vjeç”, shpjegon Qerimi teksa futemi brenda në shtëpinë e tij pranë shkollës “Ibrahim Basha” në Kamëz.
“Kanë edhe prapambetje mendore dhe duan kujdestari, është shumë e vështirë për ne”, rrëfen ish-mësuesi, i cili prej vitesh punon në ndërtim për të përballuar faturën financiare të trajtimit të fëmijëve.
Ai është i vetmi që punon në familje, të ardhurat që merr janë të pamjaftueshme, teksa ndihma sociale që merr nga shteti është 10 mije lekë për djalin dhe 10 mijë për bashkëshorten si kujdestare.
“Dhe me këtë unë duhet të mbaj familjen”, thotë ai, por thirrja e fundit që ka është mjekimi i djemve, për hemofilinë dhe për hepatitin.
“Shqipëria në varësi të donacioneve”
Vera Minga, kryetare e Shoqatës së Hemofilikëve tregon se aktualisht trajtimi i hemofilokëve është në dorë të donacioneve. Ajo rrëfen se si pas një beteje 10 vjeçare arritën të hapnin një qendër hemofilie në QSUT, por edhe të sigurojnë donacione.
Por kjo nuk e ka zgjidhur problemin kryesor të pacientëve, marrjen e Faktorit dhe të profilaksisë.
“Ka mungesë të vazhdueshme. Pas shumë përpjekjesh më shoqatën, u bë një marrëveshje me Italinë dhe ka vite që vjen një donacion”, thotë Vera Minga, por shton se kjo është thikë me dy presa, pasi donatori mund ta ndërpresë kur të dojë këtë marrëdhënie. Nëse një pacient e nis profilaksinë me këtë trajtim dhe e ndërpret, atëherë shfaq probleme.
“Mosmarrja e faktorit ndikon në fenomenin e hemoragjisë dhe gjendja e pacientit përkeqësohet”, tregon mjeku hematolog Bledi Kalaja i cili punon në qendër që prej 2015.
Bledi Kalaja, mjek hematolog
Citizens iu drejtua Ministrisë së Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale për të ditur se sa është buxheti në dispozicion për pacientët me hemofili.
Me një përgjigje të vagullt, Ministria thotë se ka zhvilluar procedurën e prokurimit dhe ka lidhur Marrëveshjen Kuadër, për mbulimin e nevojave të pacientëve me këtë patologji.
Përveç kësaj tha se “ka një marrëveshje bazë bilaterale me Ministrinë Italiane për një sasi donacion ku sasia në total për vitin 2023 dhe 2024 ka qenë 11.250.000 UI”, por nuk specifikoi buxhetin që ka në dispozicion.
Ndonëse i vetmi burim kryesor i për trajtimin e hemofilikëve mbetet donacioni i qeverisë italiane, Minga tregon se ngarkesa mbeti në doganë, pasi drejtoria spitalore nuk paguante transportin për të sjellë donacionin. Si pasojë pacientët kanë qenë për një kohë të gjatë pa mjekim.
“Duan t’ua sjellësh në derë”, thotë e revoltuar Minga.
Në Republikën e Shqipërisë të regjistruar si pacientë me hemofili A janë 174 pacientë adult dhe 42 pacientë të moshës pediatrike.
Sipas shifrave të MSH, rezultojnë tek pacientët adultë (mbi moshën 18 vjeç): 103 hemofili A, forma e rëndë, 51 pacientë forma e mesme dhe 20 pacientë hemofilia A forma e lehtë.
Megjithëse ka vite që luftojnë për Faktorin, familjarët e hemofilikëve po përballen me neglizhencën e shtetit për ta siguruar.
“Nuk ka shumë që unë isha në MSH dhe i thashë unë kam arritur në konkuzionin që ju nuk doni të bëni. Pse nuk e bëjnë?”, thotë Minga dhe shton se tashmë nuk është më çështje parash.
Në këtë situatë, një numër pacientësh kanë emigruar për shkak të sëmundjes.
“Janë larguar sepse u rrezikohet jeta, ndërsa jashtë e mbulon shteti. Në çdo vend të botës Faktori mbulohet”, tregon Minga.
Minga e ka nisur këtë betejë kur zbuloi se djali i saj ishte hemofilik.
“Lash çdo gjë timen dhe iu dedikova vetëm kësaj, por prapë këtu faktori ka munguar gjithmonë”, – thotë Minga dhe shton e keqardhur se dhe ajo u detyrua ta dërgonte djalin e saj në Italia kur ishte 13 vjeç.
“Unë e dërgova në shkollë, por shkaku ishte sëmundja, për të gjetur një rrugëzgjidhje”, – rrëfen ajo duke shtuar se duhet të ketë një fond të posacëm për Hemofilinë sa më herët.
“Pacientët në rrethe në mëshirë të fatit”
Si pasojë e mungesës së Faktorit, pacientët që jetojnë larg Tiranës jane më të ekspozuar nga rreziku. Pasi nëse ata nuk e kanë gjendje Faktorin dhe udhëtojnë me hemoragji deri në Tiranë, kjo i rrezikon deri nga invalidizimi deri në fatalitet.
Minga thotë se hemofilia nuk është një sëmundje që pret, tenderat marrin shumë kohë, thotë ajo, por “hemofilia nuk pret zvarritjen e tenderave”.
Pas shumë përpjekjesh ata arritën të hapnin një qendër hemofilie në Tiranë, por “tani gjithë Shqipëria vjen në këtë qendër”, thotë Minga teksa shton se duhet të ketë qendra të tjera atje ku ka mjek hematolog.
“Sa të vish ti nga Burreli apo Tepelena përshembull në Tiranë ikën gjithë dita por ndërkohë hermogjia shtohet”, thotë ajo e sqaron se ka rrezik për humbje jetë.
“Nëse ai nuk ka faktorin dhe të udhëtojë me hemoragji është shumë e rrezikshme”, shton më tej.
Elvin Bylykbashi është lindur dhe banon në Pogradec. Ai është 48 vjeç, për një kohë të gjatë ka jetuar në Tiranë por prej 4 vitesh është kthyer në Pogradec.
Edhe pse aktualisht ai nuk ka mungesë të Faktorit, ai shpreh shqetësimin e mungesës së qendrave në rrethe.
“Unë e kam zgjidhur në një formë se mi merr vëllai në Tiranë, por në rrethe duhet të ketë qëndra, sepse duhet të bëjë kontrolle të përheshme”, thotë Elvini dhe shton se ka hasur probleme dhe me mungesë të infermierëve.
“Këtu s’ka infermierë që dinë të bëjnë këtë injektimin në venë dhe me zor kam gjetur një infermier që di të bëjë venozën”, thotë Elvini.
Pacientët hemofilik jane të pamborjutr nga shteti, përpos mungesës së trajtimit ata shprehin një shqetësim për ndihmën ekonomike.
Edhe Elvini ashtu si Qerimi thotë se ndihma ekonomike nuk është e mjaftueshme.“100 mijë lekë në muaj marr, ndërsa kujdestaria ka qenë 120 mijë lekë dhe ma kanë hequr”, thotë Elvini dhe shton se këto nuk i dalin as për nevojat bazë./Citizens.al
Nurie Kuliçi punoi për 25 vjet në arsim në rajonin verior të Tropojës dhe 11 vite punë të ndryshme në Tiranë, ku u zhvendos në vitin 2006. Karriera e saj e gjatë në shërbim të komunitetit u shpërblye me një pension mujor prej 19 mijë lekësh, nga të cilat 7 mijë lekë në muaj i shpenzon për barna.
“Shpenzoj për ilaçet e tensionit, e yndyrës në gjak,”– tha gruaja 70 vjeçare. “Po ashtu prej reumatizmës duhet të marr edhe Omega 3, multivitamina…”,-shpjegoi ajo, ndërsa shtoi se nga rimbursimi i barnave që merr nga skema e sigurimit shëndetësor publik përfiton vetëm 1300 lek në muaj.
Edhe pse pensionistët janë në kategoritë e personave që përfitojnë rimbursim barnash nga Fondi i Sigurimit të Detyrueshëm të Kujdesit Shëndetësor, FSDKSH, të dhënat e mbledhura nga Citizens.al nëpërmjet një ankete online tregojnë që pjesa dërrmuese e tyre paguajnë para nga xhepi për të blerë barna.
Ky shpenzim rëndon mbi ekonominë e tyre të brishtë familjare, e cila mbështetet tek pensionet modeste të pleqërisë dhe remitancat financiare nga fëmijët emigrantë. Pesha e shpenzimeve për barna në raport me të ardhurat e pensionistëve është rritur gjatë dekadës së fundit, për shkak se rritja e pensioneve ka qenë me e vogël se inflacioni.
Që prej vitit 2017, inflacioni tek pensionistët matet i ndarë nga inflacioni mesatar në rang vendi.
“Pensionistët nuk kanë të njëjtën shportë konsumi me atë që përllogaritet për inflacionin, pasi konsumojnë më shumë ilaçe, produkte ushqimore,” – thotë Klodian Muço, ekspert i ekonomisë. “Kështu që gjithmonë inflacioni është më i ulët se sa shporta reale e shpenzimeve që bëjnë pensionistët,” -shtoi Muço.
Kosto e barnave rëndon pensionistët
Sipas të dhënave të Organizatës Botërore të Shëndetësisë, OBSH, rreth 60% e shërbimeve shëndetësore në Shqipëri përballohen nga xhepi i qytetarëve. Kjo kosto që përllogaritet në 27 mijë lekë në vit, rëndon në mënyrë të veçantë pensionistët, për shkak të pensioneve të tyre të vogla.
Nëpërmjet një ankete online të realizuar me aplikacionin ‘Engaged Community Reporting’ (ECR), Citizens.al mblodhi opinionet e dhjetëra qytetarëve në moshë pensioni dhe eksperiencat e tyre në përballimin e shpenzimeve për barna. Shumica raportuan se ilaçet ishin një nga hallkat kryesore të shpenzimeve të tyre mujore.
Nga 50 pensionistë që e plotësuan anketën, 43.8% e tyre u shprehën se barnat i blinin në farmaci me kosto të plotë, 21,9% me rimbursim të pjesshëm dhe 17,2% me rimbursim të plotë. Ndërsa, një pjesë e tyre (15%) prisnin që barnat t`ua sillnin fëmijët që i kanë jashtë vendit.
“Kostot për shërbimet shëndetësore janë tepër të larta, cilësia e ilaçeve e dobët ndaj i porosisim jashtë shtetit,” -shkroi Vera Xheka nga qyteti juglindor i Bilishtit.
Ilirjana Mandreja, një tjetër pensioniste, shprehet se një pjese e mirë e pensionit të saj dhe të bashkëshortit shkon për barna dhe shpenzime shëndetësore.
“Diku te 150 mijë lekë (të vjetra)i harxhojmë për ilaçe dhe po kaq pra 150 mijë për ujë, drita, telefon, internet”,- shpjegoi ajo. Shërbimi shëndetësor publik i mbingarkuar me pacientë i detyron pensionistët që shpeshherë të shkojnë drejt privatit për të marrë shërbime.
“Më duhet të bëja një analizë se isha e sëmurë, më tha hajde pas një muaji. Po ç’vlerë kishte ajo analiza pas një muaji? U detyrova t’i bëj në privat”, -tregoi Ilirjana Mandreja.
Ndërkohë, Ilir Mehmeti përllogarit se shpenzimet mujore për ilaçe i zënë 35% të pensionit prej 16 mijë lekësh.
“Marr një ilaç për prostatën që vete 16 mijë lekë, 10 mijë lekë shkojnë këto të diabetit. 25 mijë lekë më bëjnë fishat e diabetit,”– shpjegoi ai.
“Pra shkojnë gati 52 mijë lekë me gjithë holluesin e gjakut e ndonjë paracetamol,” -rrëfeu Iliri, i cili thotë se nuk përfiton asgjë me rimbursim.
Referuar të dhënave zyrtare të Institutit të Sigurimeve Shoqërore (ISSH) pensioni mesatar në vitin 2023 ishte 15,569 lekë dhe pësoi një rritje prej vetëm 444 lekësh nga një vit më parë.
Sipas Bankës Botërore, kufiri i varfërisë në vendin tonë është 6.7 dollarë në ditë për person, që do të thotë se një pjesë e konsiderueshme e pensionistëve e prekin këtë prag.
“Aktualisht INSTAT-i në 2022 e ka llogaritur 640 lek të reja në ditë, që nënkupton që gati 40% e popullsisë shqiptare jeton me më pak se sa kaq para,” -shpjegoi Klodian Muço.
Rritja e papërballueshme e çmimeve
Përveç kostove të larta të barnave që paguajnë nga xhepi, pensionistët shqiptarë përballen me rritjen e çmimeve te produkteve të shportës, që u gllabëron një tjetër pjesë të konsiderueshme të pensionit, duke i vendosur në vështirësi për t’u ushqyer.
“Këto më të thjeshtat, një mollë, një banane, një supë, një vezë, një çaj, një kos, asgjë tjetër”, tha Nurie Kuliçi, duke numëruar produktet e shportës që kishte blerë herën e fundit në treg. “Po të mos më dërgojë ai fëmijë ndonjë lek, unë as bukën mujore nuk e siguroj,”- u ankua ajo.
87,5% e pensionistëve që iu përgjigjën anketës së Citizens.al, u shprehën se në fund të muajit nuk ju mbeten para, ndërsa 72,1% e tyre u shprehën se i ndihmojnë fëmijët me para, për shkak të pensioneve të ulëta. Ndërkohë, 14% e tyre raportojnë se marrin borxh nga të afërmit ose blejnë veresie produktet që duan të konsumojnë.
Gjatë viteve të fundit, kostoja e produkteve është rritur edhe për shkak të inflacionit të lartë të shportës së ushqimeve. Në qershor të vitit 2022, inflacioni kapi vlerën 7.4%, në nivelin më të lartë në Shqipëri që nga vitit 1998.
Ushqimet ishin një nga kategoritë që u ndikuan më shumë nga kjo rritje e çmimeve, ku buka dhe drithërat u shtrenjtuan me 20%, vaji dhe yndyrat me 30%, ndjekur nga bulmeti me 19% dhe mishi me 9%. Edhe pse me ritme më të ulëta, edhe në vitin 2023 dhe 2024 kurba e çmimeve ka qenë në rritje.
“Nuk i arrijmë dot, djathërat e shtrenjtë, mishi që është 25-26 mijë lekë, filetoja e viçit, janë gjëra që ne nuk i shohim”, – tregon Ilirjana Mandreja, e cila rrëfen se për të blerë produktet e shportës ajo gjurmon tregjet e një cilësie të dobët, por që shiten lirë. “Jo vetëm marrim më pak, por marrim dhe cilësinë më të dobët,”- shtoi ajo.
Për Ilirjanën dhe bashkëshortin e saj mjaft produkte bazë janë kthyer në luks, ndërsa për shkak të pamundësisë ekonomike ka reduktuar edhe sasinë e produkteve që blen.
Pensionet në vendnumëro
Informaliteti dhe puna në të zezë në treg ul numrin e kontribuuesve në skemën e Sigurimeve Shoqërore dhe ndëshkon pensionistët.
Nurie Kuliçi ka punuar 11 vite si kameriere dhe banakiere në të zezë, pa kontratë. Si pasojë, masa aktuale e pensionit i referohet vetëm viteve të punës si mësuese.
“Isha e detyruar, isha me katër fëmijë të vegjël, im shoq ishte i sëmurë,” -rrëfeu ajo, ndërsa theksoi se i “duhej buka e fëmijëve”.
Ndërsa pagat e administratës kanë pësuar një rritje të ndjeshme, pensionet kanë ngecur në vend dhe kanë pësuar një rritje me vetëm 6%, krahasuar me ato para pandemisë.
Ilir Mehmeti, me profesion topograf prej vitit 1975, doli në pension 4 vite më parë. I pakënaqur për masën e pensionit prej 21. 900 lekë, ai thotë se u penalizua nga pagesat me dy bilance.
“Një pjesë të pagës na e jepnin në bankë, një pjesë në dorë, ndaj edhe pensionet dalin të vogla,” -shpjegoi ai. “Tani kur vjen në fund thotë jo të kishe paguar më shumë,”– shtoi Iliri.
Sipas skemës aktuale publike të pensioneve, nevojiten 35 vite sigurime shoqërore si kontribute për të përfituar pension të plotë, ndërsa periudha minimale për të siguruar pensionin është 15 vite.
Në vitin 2023, Sipas Institutit të Sigurimeve Shoqërore, është shtuar numri i personave që kanë dalë në pension të pjesshëm, pasi nuk kanë mundur të plotësojnë vitet e plota të punës. Mesatarisht, qytetarët që dolën në pension në vitin 2023 kishin punuar me sigurime për 26,8 vite, shumë më pak se sa kriteri ligjor prej 35 vitesh për pension të plotë.
Sipas Klodian Muços është e vështirë të themi sa duhet të jetë një pension për të qenë dinjitoz, por ai sugjeron se së paku duhet të jetë sa minimumi jetik i propozuar nga “Avokati i Popullit”. Mirëpo, vendi ynë ende nuk ka një minimum jetik të përcaktuar, por ofron një ndihmë sociale prej 8 mijë lekësh në muaj, duke mos garantuar kësisoj mirëqenie të qytetarëve.
“Aktualisht pensioni mesatar në Shqipëri është më pak se sa minimumi jetik, llogaritet diku te 18800 mijë lekë, por në qoftë se do ti ndanim pensionet pastaj në pension qyteti dhe pension fshati janë shumë më të ulët se sa minimumi jetik,” -tha ai.
Pensionet dhe kontribuuesit në skemë
Sipas Institutit të Sigurimeve Shoqërore, në skemën e pensioneve për vitin 2023 ishin 590,649 persona, nga të cilët pensionistët e qytetit u shtuan me 22,330 persona, ndërsa pensionistët e fshatit u pakësuan me 4,414 persona. Në total, skema u rrit me 17,913 përfitues më shumë se sa viti 2022.
Sipas Klodian Muços, plakja e shpejtë e popullsisë rrezikon të fusë në krizë sistemin e pensioneve.
“Në 1990 katër persona punonin dhe vetëm njëri përfitonte një pension pleqërie. Aktualisht kemi 1.17 kontribuues për një përfitues”, -tha Muço. “Në qoftë se nuk do të kemi ndërhyrje reale konkrete me shumë gjasa në 2030-ën, skema kalon ‘default’, pra skema nuk përballohet më”, -sqaroi ai.
Besnik Keta, ish minator për 3 dekada në minierën e Batër-Martaneshit, doli në pension të parakohshëm në vitin 2001 dhe përfitoi vetëm 5,100 lekë. Kur doli në pension të plotë në vitin 2005, përfitoi vetëm 12 mijë lekë pension mujor.
“Unë e kontestova këtë, gjashtë muaj nuk e mora pensionin fare. Kisha bindjen e plotë që m’i kanë llogarit keq. Doli që më kishin mohuar 32 mijë lekë të vjetra në atë kohë. Nga 120 shkoi 152”, – rrëfeu Keta.
Mirëpo, insistimi i tij nuk përfundoi këtu. Në 2019 ai u bë pjesë e protestave të minatorëve për më shumë të drejta.
“Kush pati mbushur moshën 65 vjeç në atë kohë i dhanë 1% deri në 20 vite pune. Dhe unë mora 65 mijë lek në atë kohë. Sot ka shkuar 75 mijë lek plus. Sot vetëm prej këmbënguljes për të drejtat e mia e kam pensionin 39 mijë lekë,” -rrëfen me krenari Besnik Keta, edhe pse ndjen dhimbje për kolegët e tij të nëntokës të cilët rrallë marrin 30 mijë lekë pension.
Pas një jete dedikuar arsimit, Nurie Kuliçi ndjehet gjithashtu e zhgënjyer nga pensioni që përfiton.
“Tërë ata nxënës që janë në çdo cep të botës sot, janë të dalluar se kam lënë shpirtin me ta sikur të kishin qenë fëmijët e mi,”– tha ajo. “Nuk është jetë kjo, thjesht frymojmë”, -përfundoi Kuliçi. / Citizens.al
18 pacientëve me Leucemi Kronike iu është ndërprerë mjekimi me barin “Ibrutinib” që prej shtatorit të vitit të shkuar. Shkak këtë herë nuk është mungesa e barit por protokolli i përdorimit të tij i hartuar në mënyrë kontradiktore, nga shërbimi i hematologjisë që prej vitit 2018.
Audituesit e Kontrollit të Lartë të Shtetit kanë zbuluar se protokolli i dërguar Fondit të Sigurimeve të detyrueshme të kujdesit shëndetësor për barin Ibrutinib 140 mg, që është dhe alternativë e vetme mjekimi ka dy qëndrime kontradiktore. Një paragraf është pa afat dhe thotë, se “Trajtimi duhet të vijojë deri kur sëmundja të përparojë ose kur nuk tolerohet më nga ana e pacientit dhe në fund një tjetër paragraf përcakton se “Kohëzgjatja e mjekimit me Ibrutinib 140 mg” është nga 18 deri në 24 muaj.
Kjo ka bërë që nga viti 2018 deri në shtator 2023 të merret parasysh paragrafi i parë , ndërsa prej shtatorit e deri më tani të zbatohet paragrafi i fundit , çka ka çuar ndërprerjen e mjekimit edhe pse bari gjendet në farmacinë e spitalit.
Nisur nga kjo situatë KLSH ka rekomanduar menjëherë të rikthehet dhënia e medikamentit për pacientët.
“Shefi i Shërbimit të Hematologjisë në QSUNT, të rifillojë në mënyrë të menjëhershme përdorimin e barit “Ibrutinib” bazuar në Protokollin e përdorimit të barit paragrafi “Doza dhe mënyra e përdorimit”, ku është cilësuar: “Trajtimi duhet të vijojë deri kur sëmundja të përparojë ose kur nuk tolerohet më nga ana e pacientit”, si dhe në Udhërrëfyesin e praktikës klinike në Hemopatite malinje të rishikuar në vitin 2023, për të gjithë pacientët e linjës së tretë të mjekimit, të cilët prej shtatorit të vitit 2023, janë pa asnjë mjekim duke qenë se “Ibrutinib” është bari i vetëm që përdoret në linjën e tretë të mjekimit të pacientëve me LLC”,-thuhet në rekomandim.
Paralelisht KLSH ka kërkuar që ky ndryshim në protokoll ti dërgohet menjëherë edhe fondit të sigurimit të detyrueshëm të kujdesit shëndetësor, në mënyrë që ky i fundit të marrë masat për të përllogaritur efektin financiar që do ti duhet për të mbuluar me bar të gjithë pacientët.
Agjencia e Prokurimit Publik (APP) ka të drejtë që të zhvillojë hetime administrative për kontratat konceisonare që finalizohen me nënshkrim por në dy vjet duket se nuk ka pasur asnjë të tillë.
Këtë e sjell në vëmendje një raport i Kontrollit të Lartë të Shtetit që ka audituar APP dhe aktivitetin e saj.
“Për periudhën 2021-2022, rezultoi se nuk ka pasur asnjë proces hetimi për kontrata koncesionare. Referuar informacionit të datës 18.7.2023, dërguar nga Agjencia e Trajtimit të Koncesioneve, për vitin 2020 është nënshkruar kontrata koncesionare datë 20.4.2020 me objekt: “Projektim, ndërtim, operim, mirëmbajtje dhe transferim i Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës”, me Autoritet Kontraktor Ministrinë e Infrastrukturës dhe Energjisë.
Gjithashtu, Sektori i Verifikimit të Procedurave të Konçesioneve/PPP, dhe Procedurave në Fushën e Mbrojtjes dhe Sigurisë Kombëtare në Agjencinë e Prokurimit Publik, nuk ka informacion të përditësuar nga ATRAKO, nëse janë finalizuar me nënshkrim kontrate, tre procedurat koncesionare të vitit 2022 “thuhet në raportin e auditimit.
I njëjti specifikon se APP pasi administron kontratat koncesionare nga ATRAKO,(kjo e fundit është përgjegjëse për mbajtjen e bazës së të dhënave për të gjitha kontratat e koncesionit dhe të partneritetit publik privat, të dhëna në Republikën e Shqipërisë), vlerëson në bazë të kritereve të caktuara në rregulloren e saj të brendshme, për përzgjedhjen e kontratave që do t’i nënshtrohen hetimit administrativ.
Në këto kushte, KLSH ka rekomanduar që Agjencia e Prokurimit Publik të marrë masa në vijim që të ketë një komunikim të vazhdueshëm me Agjencinë e Trajtimit të Koncesioneve lidhur me përditësimin e informacionit për kontratat koncesionare .
Një tjetër element që është nënvizuar tek përfundimet nga ana e audituesve të KLSH është fakti që nga verifikimi i dokumentacionit të administruar nga subjekti mbi planet e verifikimit për procedurat e prokurimit publik, procedurat e Konçesioneve/PPP dhe procedurave në fushën e mbrojtjes dhe sigurisë për vitet 2022 dhe 2023, u konstatua se: APP si institucion verifikues ende nuk ka përmbushur detyrimin ligjor për monitorimin procedurave në fushën e mbrojtjes dhe sigurisë kombëtare, me qëllim dhënien e sigurisë për mirëmenaxhim të fondeve publike në këto procedura prokurimi.
“Megjithëse APP ka ndërmarrë në kohë dhe ka ndjekur në vijimësi gjithë veprimet e nevojshme konform kërkesave të legjislacionit në fuqi për informacionin e klasifikuar, për të përmbyllur procesin e implementimit të sistemit të komunikimit dhe të informacionit ende nuk ka plotësuar të gjithë dokumentacionin e kërkuar nga AKSHI, pasi nevojitet asistenca e një specialisti IT, në rolin e administratorit të SIK-së, si person përgjegjës për aspektet e sigurisë që lidhen me implementimin, instalimin dhe operimin e sistemit. Për këtë arsye APP, me shkresë nr. 9550/1 prot, datë 14.12.2023, i është drejtuar Agjencisë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit për të caktuar një nga specialistët IT të atashuar në APP, në rolin e administratorit të SIK por nuk ka marrë një përgjigje nga AKSHI. Nisur nga të dhënat statistikore për periudhë 2021-2023 rezultojnë të jenë në total 35 kontrata të nënshkruara për procedurat e prokurimit në këtë fushë. Mosveprimet e mësipërme vijnë në kundërshtim me nenin 14 të ligji nr. 36/2020 “Për Prokurimet në fushën e mbrojtjes dhe sigurisë kombëtare” thuhet në raport.
KLSH ka kërkuar nga Agjencia e Prokurimit Publik të vijojë bashkëpunimin me Agjencisë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit për caktimin e specialistit të IT-së në APP, në rolin e administratorit të Sistemit të Informacionit të Klasifikuar, si personi përgjegjës për aspektet e sigurisë që lidhen me implementimin, instalimin dhe operimin e këtij sistemi. –
“Nga ana e APP-së të merren masa për plotësimin e dokumentacionit të kërkuar nga AKSHI me qëllim përmbushjen e detyrimeve që rrjedhin nga legjislacioni i informacionit të klasifikuar, si dhe të marrë masa për nisjen e punës për verifikimin e zbatimit të procedurave të prokurimit në fushën e mbrojtjes dhe sigurisë kombëtare, pas fazës së nënshkrimit të kontratës së prokurimit” thuhet në raport. /N.Maho
Barra e sëmundjeve ka qenë më e lartë vitin e kaluar, teksa të dhënat zyrtare tregojnë për zgjerim të sëmundjeve kronike dhe shtrimeve në spitale.
Të dhënat zyrtare nga Fondi i Sigurimit të Detyrueshëm të Kujdesit Shëndetësor tregojnë se për vitin 2023, numri total i shtrimeve për të gjithë spitalet e kontraktuara ishte 307,808 pacientë, 29,927 pacientë ose 10% më shumë se në vitin 2022.
Nga ky numër, në Spitalet Universitare janë shtruar 169,608 pacientë, në Spitalet Rajonale janë shtruar 110,506 pacientë dhe në ato bashkiake janë shtruar 27,694 pacientë.
Nga totali i shtrimeve në spitalet publike dhe ato private me të cilat shteti ka kontratë për disa shërbime, Qendra Spitalore “Nënë Tereza” përballoi 40% të fluksit.
Me numrin më të lartë të shtrimeve në Spitalet Rajonale rezulton Spitali Rajonal Vlorë i ndjekur nga Spitali Rajonal Shkodër dhe Spitali Rajonal Durrës.
Për vitin 2023, në Spitalet Rajonale nga 112,233 e shtrimeve në total, 90,156 shtrime janë nga urgjenca, që zënë 80.3 % të totalit. Edhe në vitet e shkuara përqindja e shtrimeve urgjent ka rezultuar tepër e lartë.
Për vitin 2023 në total 54,8 % e shtrimeve janë nëpërmjet shërbimit të urgjencës. Në Spitalet Universitare për vitin 2023 shtrimet urgjente zënë 32,7 % të shtrimeve.
Shfrytëzimi i shtratit si një indikator tepër i rëndësishëm i efiçiencës spitalore paraqitet i lartë në qendrat universitare. Në Spitalet Universitare, mesatarja e shfrytëzimit të shtratit është 79.3% dhe në Spitalet Rajonale mesatarja e shfrytëzimit të shtratit është 34.5%.
Në nivele më të larta për shfrytëzimin e shtratit për vitin 2023 paraqitet Spitali Memorial Fier, Durrës, Lezhë, Vlorë dhe Dibër, në vlera më të ulura paraqitet Spitali Fier, Berat, Shkodër dhe Korçë.
Qendra spitalore Nënë Tereza (QSUT) përballon mbi 40% të shërbimit spitalor në rang kombëtar po merr vetëm 23% të fondit për spitalet.
QSUT do të financohet me 7.8 miliardë lekë, shumë kjo sa 23 për qind e fondit prej rreth 33 miliardë lekësh që do të ndahet me 2024 për spitalet.
Por nga ana tjetër QSUT përballon gati gjysmën e volumit të punës që ofrojnë spitalet tona publike në rang vendi./Monitor
Politikat e brendshme në vendin tonë nuk i kanë kushtuar vëmendje zhvillimit të kapitalit njerëzor, dmth investime dhe politika zhvillimi në arsim dhe në shëndetësi, strehim dhe mbrojtje sociale që të garantojë zhvillimin e aftësive në shoqëri.
Korniza e Investimeve në Ballkanin Perëndimor (Wbif) që koordinon grantet dhe kreditë e donatorëve për Rajonin vuri në dukje se Shqipëria ka përfituar më pak fonde nga vendet e tjera sa i përket zhvillimit të kapitalit human.
Webif përllogarit se Shqipëria nga viti 2009 deri në vitin 2023 ka përfituar vetëm 3 milionë euro nga fondet për kapitalin njerëzor, ndërkohë që Serbia ishte përfituesi më i madh në rajon me 73.5 milionë euro, e ndjekur nga Bosnja me 11.1 milionë euro, Maqedonia e Veriut me 12.9 milionë euro, Mali i Zi me 12.8 milionë euro dhe Kosova me 3.9 milionë euro.
Plani Ekonomik dhe i Investimeve për 6 vendet e Ballkanit Perëndimor njeh rëndësinë e arsimit dhe aftësive, shëndetit dhe mbrojtjes sociale për të nxitur rritjen ekonomike. Krahas përpjekjeve për reduktimin e varfërisë, përfshirjen sociale dhe forcimin e sigurisë sociale, masat shoqëruese e tjera përfshijnë strehimin social, arsimin, shëndetin. Një fushë kyçe e ndërhyrjes është dixhitalizimi në fushën e arsimit dhe shëndetësisë.
Siç shihet nga grafiku i mëposhtëm Shqipëria ka përfituar sasinë më të ulët të fondeve për kapitalin human në një kohë që ka nevojat më të mëdha në këtë drejtim.
Vendi ende po përjeton largim në nivele të larta te të rinjve jashtë, një fenomen që tregon nuk po ofrohet një klimë e mirë për të jetuar.
Përfaqësuesit e institucioneve financiare ndërkombëtare sugjeruan me herët këtë vit se një model i shëndetshëm rritjeje duhet të bazohet në investime të kapitalit njerëzor dhe në arsim.
Emanuel Salinas, Menaxheri i Bankës Botërore për Shqipërinë, mendon se kapitali njerëzor është zemra e trajektores së zhvillimit të vendit dhe aftësisë së tij për të përparuar drejt anëtarësimit në BE dhe përafrimit të standardeve të të ardhurave dhe jetesës me mesataren e Bashkimit Europian.
Për ta thënë thjesht, Shqipëria nuk mund të bëhet një vend i fortë, i avancuar dhe me të ardhura më të larta, pa angazhuar një kapital njerëzor po aq të fortë dhe produktiv. Sipas tij, popullsia shqiptare mund të rrisë me 40% produktivitetin e vet gjatë gjithë jetës, nëpërmjet përmirësimeve në shëndetësi dhe arsim.
Të njëjtin vizion ka edhe Anke Weber, shefe e misionit në Shqipëri e Fondit Monetar Ndërkombëtar, e cila e vlerësoi kapitalin human si themelin e zhvillimit të qëndrueshëm. “Përshpejtimi i emigrimit të fuqisë punëtore shqiptare do të përkeqësonte sfidën e tregut të shtrënguar të punës, duke penguar rritjen e produktivitetit./B.Hoxha
Barra e sëmundjeve kronike në popullatën shqiptare është në rritje të vazhdueshme, duke bërë që fondet e përcaktuara për mbulimin me barna të rimbursueshme të jenë të pamjaftueshme.
Sipas të dhënave zyrtare nga Fondi i Sigurimit të Detyrueshëm, në vitin 2023 sëmundjet kronike rritën shpenzimet e rimbursimit me 227.7 milionë lekë, ose 6% më shumë se viti 2022.
Në mes të vitit 2023, qeveria rriti buxhetin për rimbursimin e medikamenteve në 12 miliardë lekë nga 11,4 miliardë që ishte në fillim të vitit, por as këto nuk ishin të mjaftueshme, duke gjeneruar 58 milionë lekë detyrime të prapambetura.
Ekspertët mendojnë se plakja e popullsisë dhe ndikimi i pandemisë së Covid rritën sëmundjet kronike.
Në vitin që lamë grupi “Pensionist pa afat” regjistori 70,018 receta të rimbursuara më shumë.
Diabeti apo Hipertensioni si sëmundje me incidencë të lartë në popullatë morëm më shumë fonde, duke bërë që grupi i insulinave të sëhnojnë rritje të lartë të shpenzimeve të rimbursimit.
Po ashtu edhe barnat që trajtojnë prolemet e “Sistemit kardiovascular” janë rritur me rreth 221.5 milion lekë më shumë se në vitin 2022.
Ato zënë 24.8% të shpenzimeve të rimbursimit.
Barnat spitalore, ku përfshihen dhe barna për trajtimin e tumoreve dhe që kanë një impakt të lartë financiar zënë 24.2% të shpenzimeve të rimbursimit.
Të dhëna të krahasueshme tregojnë se teksa barra e sëmundjeve në popullatë është rritur me shpejtësi, fondet publike që rimbursojnë mjekimin e të sëmurëve nuk kanë ndjekur të njëjtin trend.
Në vitin 2019, fondi i rimbursimit zinte 24% të totalit të shpenzimeve të FSKDSH-së, ndërsa më 2024 vetëm 20.6%.
Sëmundjet kronike janë duke u rritur me shpejtësi, teksa fondet për rimbursimin e medikamenteve nuk kanë qenë të mjaftueshme në vitin 2023.
Në mes të vitit 2023, qeveria e rriti buxhetin për rimbursimin e medikamenteve në 12 miliardë lekë nga 11,4 miliardë lekë, që ishte në fillim të vitit, por as këto nuk ishin të mjaftueshme dhe janë gjeneruar detyrime të prapambetura.
Plakja e popullsisë është duke rritur sëmundjet kronike dhe gjithashtu po shtron nevojën për financime më të mëdha në shëndetësi.
Sipas të dhënave zyrtare nga Fondi i Sigurimit të Detyrueshëm, sëmundjet kronike rritën shpenzimet e rimbursimit me 227.7 milionë, rreth 6% lekë më shumë se viti paraardhës.
Në shumën totale të pagesave të rimbursimit u përfshinë edhe likuidimet e detyrimeve nga viti i mëparshëm.
Megjithëse u respektua plani buxhetor në pagesa, në vitin 2023, listë-treguesit e pranuar për rimbursimin e barnave dhe pajisjeve arritën në vlerën 12,179 milionë lekë, ose në masën 100.5% e planifikimit, më tepër nga plani për vlerën rreth 58 milionë lekë.
Në fund të vitit, nga listë-treguesit e pranuar për rimbursimin e barnave dhe pajisjeve mbetën papaguar rreth 796 milionë lekë. Krahasuar me vitin e mëparshëm, detyrimet e fundit të vitit u rritën me 5.8%, ose për vlerën 673 milionë lekë, deklaron FSDKSH.
Në vitin 2023, grupi “Pensionist pa afat” shënuan rritje prej 441.1 milion lekësh më shumë se viti paraardhës ose rreth 78.2% e rritjes totale të shpenzimeve.
Për këtë kategori është rritur numri i recetave të rimbursuara me 70,018 dhe është rritur vlera mesatare për recetës 120 lekë, duke trajtuar më pak diagnoza dhe terapi me kosto me të lartë.
Sipas të dhënave zyrtare nga Fondi i Sigurimit të Detyrueshëm të Kujdesit Shëndetësor, rritja e shpenzimeve të rimbursimit më 2023, në krahasim me një vit më parë ka ardhur për shkak të trajtimit me terapi me kosto më të lartë mjekimi për pacientët.
Në këtë shkak kanë ndikuar dhe të gjitha sëmundjet me incidencë të lartë në popullsi siç janë Diabet Mellitus, Hipertension, etj., të cilët janë ndikuar drejtpërdrejtë nga pasojat e Covid-19.
Rritja më e madhe në shpenzimet e rimbursimit vërehet në grupin Grupi A “Trakti digjestiv dhe metabolizmi” me 137.9 milionë lekë më shumë se e njëjta periudhë e një viti më parë.
Për vitin 2023 grupi A zë 20.5% të shpenzimeve të rimbursimit, krahasuar me 20% që zinte një vit më parë.
Te ky grup rritja më e madhe krahasuar me vitin 2023 konstatohet tek barnat e nëngrupit të Antidiabetikëve të cilët zënë 97% të shpenzimeve të gjithë grupit A dhe rreth 19.5% të shpenzimeve totale të rimbursimit, krahasuar me 19.2% që zinte vitin e kaluar.
FSDKSH analizon se tërësi rritja e grupit të insulinave ka shënuar rritje të lartë të shpenzimeve të rimbursimit.
Shpenzimet për rimbursimin e barnave të grupit C “Sistemi kardiovascular” me rreth 221.5 milion lekë më shumë se në vitin 2022.
Për vitin 2023 grupi C zë 24.8% të shpenzimeve të rimbursimit. Në këtë grup rritja më e madhe krahasuar me vitin 2022 konstatohet tek barnat e nëngrupit të “Barnat vepruese në Sistemin Renin-Angiotensin”, të cilët zënë 44% të shpenzimeve të gjithë grupit C dhe ka një rritje prej 128 milion lekë më shumë në shpenzimet vjetore të rimbursimit krahasuar me një vit më parë.
Gjithashtu barnat e grupit L “Barnat antineoplazike dhe imunosupresorët” me një rritje të shpenzimeve të rimbursimit krahasuar me një vit më parë.
Te ky grup bëjnë pjesë shumë barna spitalore, të cilat kanë një impakt të lartë financiar. Ky grup zë 24.2% të shpenzimeve të rimbursimit. Këto barna janë të lidhura direkt me rritjen e shpenzimeve të rimbursimit për diagnozat e tumoreve që zënë 24.2% të shpenzimeve të rimbursimit në total.
Të dhëna të krahasueshme tregojnë se teksa barra e sëmundjeve në popullatë është rritur me shpejtësi vitet e fundit, teksa fondet publike që rimbursojnë mjekimin e të sëmurëve nuk kanë ndjekur të njëjtin trend.
Gati për një dekadë, buxheti i rimbursimit të barnave ka mbetur thuajse në vendnumëro, në një kohë që të ardhurat buxhetore janë dyfishuar dhe burimet financiare të Fondit të Sigurimit të Detyrueshëm Shëndetësor (FDSKSH) janë rritur.
Në vitin 2013, shpenzimet për rimbursimin e barnave ishin sa 2,1% e shpenzimeve totale buxhetore, ndërsa në vitin 2024 ky raport u përkeqësua, pasi ato zënë vetëm 1,6% të totalit të shpenzimeve buxhetore.
Nga viti 2019 deri më 2024, buxheti i FSDKSH (struktura që financon shërbimet shëndetësore publike) është rritur me rreth 40%, ndërsa zëri i rimbursimit të medikamenteve vetëm 20%, sipas të dhënave zyrtare.
Në vitin 2019, fondi i rimbursimit zinte 24% të totalit të shpenzimeve të FSKDSH-së, ndërsa më 2024 vetëm 20.6%./B.Hoxha
Numri i vogël i mjekëve, mungesa e qendrave alternative dhe kapacitetet e pamjaftueshme pengojnë trajtimin e duhur për personat që vuajnë nga problemet e shëndetit mendor në Shqipëri, ndërsa e gjithë barra u mbetet familjarëve.
Në Qendrën Spitalore Universitare “Nënë Tereza” në Tiranë çdo ditë shtrohen dhe dalin nga spitali me qindra pacientë, por ndryshe ndodh në një qendër të veçuar brenda rrethimit, ku 18 burra qëndrojnë aty prej më shumë se një dekade.
Qendra përbëhet nga dy godina të lyera me ngjyrë të kuqe dhe me grilat e mbyllura plotësisht dhe funksionon si një institucion i vetëm – edhe pse Ministria e Shëndetësisë i konsideron ato si dy shtëpi mbështetëse rezidenciale për të sëmurët kronikë të shëndetit mendor në Tiranë.
Banorët e shtëpisë mbështetëse janë të diagnostikuar me skizofreni – një ndër sëmundjet e rënda të shëndetit mendor. Ata qarkullojnë dhe ndërveprojnë lirshëm brenda ambienteve komode, por të pamjaftueshme për të adresuar nevojat në rritje për trajtimin e pacientëve kronikë të shëndetit mendor në Tiranë. Sipas drejtuesve të qendrës, gratë dhe vajzat me probleme të ngjashme janë të detyruar që t’i adresojnë drejt qyteteve të tjera të vendit.
Me një traditë të centralizuar në trajtimin e shëndetit mendor, Shqipëria po përpiqet me vështirësi gjatë viteve të fundit që të ulë numrin e shtretërve në spitalet psikiatrike dhe të shtoje shërbime alternative si qendrat komunitare apo shtëpitë mbështetëse për pacientët e vet.
E megjithatë, qendrat e tilla janë të pakëta në numër dhe funksionojnë në kushtet e kapaciteteve të mangëta dhe mungesës së mjekëve specialistë. Një grup tjetër i pacientëve me probleme të shëndetit mendor vazhdon të përballet me diskriminim teksa mbyllet brenda burgjeve përkundër rekomandimeve të organizatave të të drejtave të njeriut dhe Organizatës Botërore të Shëndetësisë.
Mjekët psikiatër i thanë BIRN se shërbimi i shëndetit mendor vazhdon të mbetet një ndër sektorët më problematikë të sistemit shëndetësor në Shqipëri.
“Zvogëlimi numrit të shtretërve dhe i ditëve në spitale psikiatrike duhet të shoqërohet me ngritjen e shërbimeve komunitare, me trajnimin e mjekëve të familjes,” thotë mjeku psikiatër Neli Demi duke nënkuptuar se kjo nuk është bërë. Në këto kushte, Neli mendon se shtohet “vetëm barra e familjarëve”.
Një mjek për 100 mijë banorë
Sistemi shëndetësor në Shqipëri ka katër spitale psikiatrike të vendosura në Elbasan, Vlorë, QSUNT dhe Shkodër me 600 shtretër në total. Sipas Ministrisë së Shëndetësisë, këto spitale patën së bashku 3056 shtrime gjatë vitit 2023 me një numër mesatar ditësh qëndrimi që varion nga 14 ditë në QSUT në 31 ditë në spitalin Psikiatrik të Elbasanit.
Shërbimi i Psikiatrisë në QSUT mban peshën më të madhe të shtrimeve me gati 60% të totalit, ndonëse disponon një numër të kufizuar prej 90 shtretërish.
Anita përfundoi në Shërbimin e Psikiatrisë në QSUNT në vitin 2017 pas një çrregullimi ciklotimik, por qëndroi më shkurt nga sa e lajmëruan. Ajo i tha BIRN shtatë vjet më pas se u shtrua në spital për shkak të tendencave vetëvrasëse, por u detyrua që të dilte nga spitale përpara kohe.
“Qëndrova dy javë nga tre javë që më lajmëruan fillimisht. Për shkak të mbimbushjes së spitalit, u desh që të nxirrnin pacientët që ishin rikuperuar më së shumti dhe isha njëra ndër to. Dola pa përfunduar të gjithë ciklin e duhur të kurimit,“ tregon ajo.
Shërbimet multidisiplinare të shëndetit mendor janë gjithashtu të mbingarkuara. Ato janë të përqendruara kryesisht në qytetet ku ndodhen edhe shërbimet spitalore të psikiatrisë, duke lënë të zbuluar një pjesë të madhe të territorit të vendit.
Ministria e Shëndetësisë i tha BIRN se aktualisht janë ngritur 10 qendra komunitare të shëndetit mendor dhe 14 shtëpi mbështetëse, të vendosura kryesisht në Tiranë, Elbasan, Vlorë, Korçë dhe Shkodër. Shërbime të tilla ofrohen gjithashtu në Kavajë, Berat dhe Gramsh.
Në Poliklinikën Qendrore të Tiranës ndodhet një nga qendrat më të mëdha komunitare të shëndetit mendor dhe dera e zyrës së mjekes psikiatre, Arjana Rreli nuk pushon së rëni. Kjo qendër mbulon një popullsi prej 400 mijë banorësh dhe ka vetëm 4 mjekë psikiatër.
“Mesatarisht kryej 40 vizita në ditë. Një psikiatër për 100 mijë banorë,” thotë Rreli.
Mjekja psikiatre shtoi gjithashtu se Tirana është një qytet me problematika të rënda të shëndetit mendor dhe ka nevojë për më shumë mjekë specialistë dhe rritje të shërbimeve. Megjithatë, psikiatria nuk është një degë që preferohet nga mjekët specializantë.
“Është një degë që nuk preferohet nga specializantët për t’u marrë, edhe pse për fatin e mirë ne si mjekë- psikiatër, jemi krahasimisht ata që ikim më pak atdheut,“ shtoi ajo.
Situata është e ngjashme edhe në qytetin e Vlorës në jug të vendit, ku në qendrën komunitare të shëndetit mendor shërben vetëm një mjek psikiatër.
Mjeku psikiatër i kësaj qendre, Stiljano Lepuri i tha BIRN se kishte bërë i vetëm 9400 vizita gjatë vitit të kaluar ose mesatarisht rreth 26 vizita në ditë.
“Mungesë kapacitete mjekësore kemi, sepse për shembull unë jam një mjek psikiatër që mbuloj të gjithë rrethin e Vlorës, imagjino çfarë ngarkese,” shtoi ai.
Edhe mjeku psikiatër, Neli Demi thekson se ulja e shtretërve në spitalet psikiatrike nuk është shoqëruar me ngritjen e shërbimeve të tjera, përfshirë edhe spitalet rajonale në trajtimin e shëndetit mendor.
“Mund të bëheshin paralelisht, të uleshin shtretërit në spitalin psikiatrikë dhe të viheshin shtretërit në spitalet rajonale, ky është dhe rekomandimi prej shumë vitesh nga Organizata Botërore e Shëndetësisë,“ sugjeron Neli Demi për BIRN.
Legjislacioni shqiptar u garanton personave që vuajnë nga çrregullime të shëndetit mendor trajtim të barabartë dhe pa diskriminim, në funksion të respektimit të integritetit fizik dhe dinjitetit njerëzor. E megjithatë, qeveritë shqiptare kanë dështuar prej dekadash që të sigurojnë një institucion mjekësor të posaçëm për personat me çrregullime të shëndetit mendor që kanë kryer një vepër penale dhe kanë një masë të mjekimit të detyruar nga gjykata.
Pas mbylljes së burgut famëkeq të Zaharisë në vitin 2021, personat me masën e mjekimit të detyruar janë shpërndarë mes burgut të Shën Kollit të Lezhë dhe atij të Drenovës në Korçë, por situata e tyre nuk ka ndryshuar.
“Problemi i institucionit të posaçëm është një problem kronik. Nuk ka pasur kurrë një institucion të posaçëm në terma teknikë, kryesisht kanë qenë institucione si i Zaharisë, që u mbyll, ose siç pretendohet që është burgu i Shën Kollit,“ thotë Demi për BIRN.
Mungesa e një institucioni të posaçëm lëndon dyfish familjarët e personave me probleme të shëndetit mendor, të cilët përfshihen në episode të dhunës në familje apo çështje të tjera penale.
Në vitin 2020 gjatë periudhës së pandemisë, nëna e Rominës përfundoi për një vit e gjysmë në institucionin e vuajtjes së dënimit “Ali Demi” në Tiranë për shkak se ushtroi dhunë ndaj familjarëve. Gruaja vuan prej 20 vitesh nga skizofrenia dhe vite më parë qëndronte me periudha të gjata në shërbimin e Psikiatrisë në QSUT.
“Me kalimin e kohës, po bëhej një luftë e madhe, sepse vetë shërbimi i Psikiatrisë në QSUNT refuzonte ta kuronte,” tregon e bija.
Romina shtoi gjithashtu se e kanë pasur të pamundur që të gjejnë një qendër rezidenciale për nënën e saj, e cila pas daljes nga burgu u rikthye në familje.
“Personat me probleme të shëndetit mendor që ushtrojnë dhunë në familje shkojnë kryesisht në burg, ndërkohë që duhet të shkojnë në qendra rezidenciale hospitalizuese, që mungojnë,“ shtoi ajo.
Episodet e përfshirjes së personave me probleme të shëndetit mendor në raste dhune në familje janë të shpeshta dhe një nga problemet kryesore me të cilat përballen strukturat e parandalimit të dhunës pranë pushtetit vendor. Mungesa e qendrave të specializuara për trajtimin e tyre rëndon gjithashtu mbi familjarët.
Ines Leskaj nga “Rrjeti Shqiptar i Fuqizimit të Grave” ngre shqetësimin se viktimat e dhunës me bazë gjinore, që vuajnë njëherazi nga probleme të shëndetit mendor nuk pranohen në strehëzat e zakonshme. Leskaj thotë se ato trajtohen si ajo shprehja e famshme “kujt t’ia lëmë topin”.
“Strehëza nuk mund ta mbajë absolutisht, pasi vë në rrezik jetën e grave të tjera. Gjoja e merr policia në dorëzim, por policia nuk ka ku ta mbajë dhe përfundon në rrugë,“ tha ajo.
Leskaj thekson se edhe qendrat komunitare të shëndetit mendor nuk ofrojnë zgjidhje afatgjata dhe të denja për sigurinë dhe cilësinë e jetës së këtyre personave.
“Vazhdojmë të mbetemi në të njëjtin problem, që nuk është problem i vogël, çështja e mbështetjes me buxhetin e nevojshëm përkatës për të ndjekur në afatgjatë shërbimet riintegruese që këta persona kanë nevojë,“ përfundoi ajo.
English 
Albanian